İnsülin Direnci Nedir ve Beslenmeyle Düzelebilir mi?

İnsülin ne yapar, direnç ne demektir?

İnsülin, pankreastan salgılanan ve kandaki glukozun özellikle kas ve yağ dokusuna alınmasına yardımcı olan bir hormondur. Karaciğerin glukoz üretimini de düzenler. Hücreler bu sinyale daha az yanıt verdiğinde pankreas aynı işi yapabilmek için daha fazla insülin salgılar.

Bu telafi bir süre kan glukozunu normal aralıkta tutabilir. Zamanla insülin üretimi gereksinimi karşılamadığında glukoz yükselir ve prediyabet veya tip 2 diyabet gelişebilir. Her insülin direnci diyabete dönüşmez; risk genetik yapı, yağ dağılımı, hareket, uyku, ilaçlar ve başka hastalıklarla birlikte şekillenir.

Belirtiler tanı koydurur mu?

İnsülin direnci ve prediyabet çoğu zaman belirti vermez. Yorgunluk, sık acıkma, tatlı isteği, kilo vermede güçlük veya yemek sonrası uyku hâli yaygındır; uyku yetersizliği, anemi, tiroid hastalığı, stres, ilaçlar ve birçok başka durumla da görülebilir.

Boyun veya koltuk altında koyulaşma olarak görülen akantozis nigrikans insülin direnciyle ilişkili olabilir; yine de laboratuvar ve klinik değerlendirme gerekir. Sosyal medyadaki belirti listeleriyle kendi kendine tanı koymak gereksiz kısıtlamalara yol açabilir.

Nasıl değerlendirilir?

Klinikte doğrudan insülin duyarlılığını ölçen araştırma yöntemleri rutin değildir. Prediyabet ve diyabet riskini değerlendirmek için HbA1c, açlık plazma glukozu ve gerektiğinde 75 gram glukozla iki saatlik oral glukoz tolerans testi kullanılır. Sonuçlar kişinin öyküsü ve ilaçlarıyla birlikte yorumlanır.

Amerikan Diyabet Birliği ölçütlerinde HbA1c %5,7–6,4, açlık plazma glukozu 100–125 mg/dL veya iki saatlik OGTT glukozu 140–199 mg/dL prediyabet aralığıdır. Belirti yokken anormal bir diyabet sonucu genellikle başka bir günde doğrulanır; HbA1c bazı anemi, hemoglobin varyantı, gebelik ve böbrek durumlarında yanıltıcı olabilir.

HOMA-IR, açlık glukozu ve insülinden hesaplanan dolaylı bir göstergedir. Araştırmada yararlı olsa da yaş, cinsiyet, etnik köken, laboratuvar yöntemi ve kullanılan referans topluma göre eşikler değişir. İnternette sık tekrarlanan tek bir değeri evrensel tanı sınırı gibi kullanmak doğru değildir.

Direnci ne artırabilir?

Visseral yağlanma ve karaciğer yağlanması önemli etkenlerdir; ancak insülin direnci yalnız yüksek beden ağırlığına sahip kişilerde görülmez. Genetik yatkınlık, yaş, hareketsizlik, polikistik over sendromu, uyku apnesi, yetersiz uyku, bazı ilaçlar ve lipodistrofi gibi daha nadir durumlar da rol oynayabilir.

Bu çok etkenli yapı nedeniyle yalnız karbonhidratı veya tek bir besini suçlamak doğru değildir. Kas dokusu glukoz kullanımında önemli bir organdır; hareket azalırken uyku ve enerji dengesi bozulduğunda risk, yalnız şeker tüketimiyle açıklanamayacak biçimde değişir.

Beslenme neyi değiştirebilir?

İnsülin direnci için tek ve zorunlu bir diyet yoktur. Akdeniz tipi, bitkisel ağırlıklı veya daha düşük karbonhidratlı düzenler; kişinin enerji gereksinimi, tercihleri ve sürdürülebilirliğine göre işe yarayabilir. Ortak nokta çoğunlukla sebze, meyve, kuru baklagil, tam tahıl, kuruyemiş, yeterli protein ve doymamış yağları artırıp rafine tahıl, şekerli içecek ve yüksek enerjili ultra işlenmiş ürünleri sınırlamaktır.

Karbonhidratı tamamen kesmek gerekmez. Porsiyon, lif, işlenme düzeyi ve karbonhidratın protein, yağ ve sebzelerle birlikte yenmesi glisemik yanıtı etkiler. Tek bir ‘insülin sıçramasını’ önlemek yerine günler ve haftalar boyunca diyet kalitesini iyileştirmek daha anlamlıdır.

Hareket, uyku ve ağırlık neden birlikte düşünülür?

Kaslar egzersiz sırasında ve sonrasında glukozu daha etkili kullanabilir. Aerobik hareket ile kuvvet egzersizini birleştirmek, yalnız diyetle ağırlık kaybına kıyasla insülin duyarlılığı ve kasın korunması açısından ek yarar sağlayabilir. Egzersiz, tartı değişmese bile metabolik değer taşır.

Fazla yağ dokusu olan kişilerde mütevazı ve sürdürülebilir ağırlık kaybı karaciğer ve kas insülin duyarlılığını iyileştirebilir. Ancak herkese kilo verme hedefi verilmez; düşük veya normal ağırlıkta hareket, uyku, diyet kalitesi ve altta yatan nedenler ön plana çıkar.

Uyku da metabolik bir değişkendir. Kontrollü çalışmalar, kısa süreli ve kronik uyku kısıtlamasının insülin duyarlılığını azaltabildiğini gösterir. Horlama, gündüz aşırı uykululuk veya dirençli hipertansiyon varsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekebilir.

Tamamen düzelir mi?

İnsülin duyarlılığı değişkendir ve birçok kişide beslenme, hareket, uyku, yağ dokusunun azalması ve gerektiğinde ilaçla belirgin biçimde iyileşebilir. Diyabet Önleme Programı'nda yoğun yaşam biçimi müdahalesi, yüksek riskli yetişkinlerde üç yılda tip 2 diyabet gelişimini plaseboya göre %58 azalttı.

Bununla birlikte ‘düzeldi’ demek genetik yatkınlığın veya gelecekteki riskin yok olduğu anlamına gelmez. Altta yatan PCOS, uyku apnesi, ilaç etkisi veya karaciğer yağlanması ele alınmadan yalnız kısa süreli bir diyetle kalıcı çözüm beklemek gerçekçi değildir. İzlem, değişimin korunmasının parçasıdır.